Page 60 - Demo

3Elektriciteti3.8 Shpikja e baterive elektrikeGjith%u00eb qarqet elektrike kan%u00eb nj%u00eb pil%u00eb apo nj%u00eb bateri. Ato p%u00ebrmbajn%u00eb l%u00ebnd%u00eb t%u00eb posa%u00e7me nd%u00ebrmjet t%u00eb cilave zhvillohen reaksione kimike. Gjat%u00eb k%u00ebtyre reaksioneve sigurohet energjia e nevojshme p%u00ebr l%u00ebvizjen e ngarkesave elektrike n%u00eb qark. Cilat ishin pilat e para t%u00eb shpikura?Bateria e BagdaditN%u00eb qershor t%u00eb vitit 1936, gjat%u00eb nd%u00ebrtimit t%u00eb nj%u00eb hekurudhe t%u00eb re, pun%u00ebtor%u00ebt gjet%u00ebn nj%u00eb varr t%u00eb lasht%u00eb pran%u00eb qytetit t%u00eb Bagdadit (Iraku i sot%u00ebm). N%u00eb k%u00ebt%u00eb varr, arkeolog%u00ebt gjet%u00ebn sende me mosh%u00eb 2000-vje%u00e7are. Banor%u00eb t%u00eb k%u00ebtij rajoni n%u00eb at%u00eb koh%u00eb ishin pers%u00ebt.Nj%u00eb nga sendet e vjetra apo reliktet e gjetura n%u00eb k%u00ebt%u00eb varr, ishte nj%u00eb po%u00e7e balte. Po%u00e7ja kishte brenda nj%u00eb shuf%u00ebr hekuri, q%u00eb fillonte nga fundi dhe dilte nga gryka e saj. Kjo shuf%u00ebr rrethohej nga nj%u00eb tub prej bakri. Shkenc%u00ebtar%u00ebt b%u00ebn%u00eb kopje t%u00eb k%u00ebtij relikti. Kur ata e mbush%u00ebn tubin me nj%u00eb l%u00ebng acid, sikurse %u00ebsht%u00eb uthulla, nd%u00ebrmjet shufr%u00ebs s%u00eb hekurit dhe tubit prej bakri u krijua nj%u00eb tension elektrik nga 1,5 deri 2 volt. Arkeolog%u00ebt mendojn%u00eb se njer%u00ebzit e lasht%u00eb kan%u00eb mundur t%u00eb p%u00ebrdornin baterit%u00eb q%u00eb rreth 2000 vjet m%u00eb par%u00eb. Ato kan%u00eb qen%u00eb si kjo q%u00eb u p%u00ebrshkrua m%u00eb sip%u00ebr dhe kan%u00eb sh%u00ebrbyer p%u00ebr t%u00eb veshur sendet metalike me ar. Zbulimi i GalvanitLuixhi Galvani ka qen%u00eb mjek italian. Rreth vitit 1780, ai zbuloi rrym%u00ebn elektrike. Pasi kapi k%u00ebmb%u00ebt e nj%u00eb bretkose me nj%u00eb grep prej bakri, i vari ato n%u00eb nj%u00eb mbajt%u00ebse hekuri. Ai v%u00ebrejti se muskujt e k%u00ebmb%u00ebve t%u00eb bretkos%u00ebs u drodh%u00ebn. Galvani ishte i sakt%u00eb kur tha se dridhja shkaktohej nga rryma elektrike, por ai mendonte se rryma vinte nga nervat e k%u00ebmb%u00ebve t%u00eb bretkos%u00ebs, prandaj dhe e quajti %u201celektricitet shtazor%u201d. Pila e Volt%u00ebsAleksand%u00ebr Volta ka qen%u00eb nj%u00eb profesor italian. Ai i p%u00ebrs%u00ebriti shum%u00eb her%u00eb eksperimentet e Galvanit, por me l%u00ebnd%u00eb t%u00eb ndryshme. Nga k%u00ebto eksperimente, ai arriti n%u00eb p%u00ebrfundimin se elektricitetin nuk e shkaktonin k%u00ebmb%u00ebt e bretkos%u00ebs, por dy metalet e ndryshme, bakri dhe hekuri.58